پیمان پولی دوجانبه چیست؟

دی ۲۴, ۱۳۹۴

پیمان پولی دوجانبه یعنی استفاده همزمان از ۲ پول ملی کشورهای مبدا و مقصد در تجارت و تامین مالی بین دو کشور، به گونه­ای که نیازی به ارزهای ثالث نباشد. برای اجرایی شدن این پیمانها نیاز است که بانکهای مرکزی کشور مبدا و مقصد در تجارت، وارد مذاکره با یکدیگر شده و پیمان پولی دوجانبه را امضاء نمایند. ابتدا یک “حساب ویژه” در ایران و یک “حساب ویژه” در ترکیه توسط بانکهای مرکزی نزد یکدیگر افتتاح می شود. عملیات حسابداری برای این “حساب ویژه” بر اساس یورو انجام می شود؛ در این حالت، هیچگونه پولی به واحد یورو وارد “حساب ویژه” نشده و از آن نیز خارج نمی شود. “حساب ویژه” یک حساب دفتری است و هیچ ارتباطی به نظام پرداخت یورو ندارد.

مقدمه:

بطور کلی، پیمان پولی دوجانبه یعنی استفاده همزمان از ۲ پول ملی کشورهای مبدا و مقصد در تجارت و تامین مالی بین دو کشور، به گونه­ای که نیازی به ارزهای ثالث نباشد. برای اجرایی شدن این پیمانها نیاز است که بانکهای مرکزی کشور مبدا و مقصد در تجارت، وارد مذاکره با یکدیگر شده و پیمان پولی دوجانبه را امضاء نمایند. Presentation1با توجه به شرایط خاص ایران، نیاز است از ظرفیت سایر دستگاهها نیز استفاده شود؛ چرا که ممکن است بانک مرکزی کشور مقابل تمایل چندانی به امضای پیمان پولی با ایران نداشته باشد. بعنوان مثال، روابط گسترده ای در حوزه صادرات گاز، صادرات برق، موافقت نامه تعریف ترجیحی و گردشگری بین ایران و ترکیه برقرار است؛ در این حالت، ممکن است بانک مرکزی ترکیه چندان به امضای پیمان پولی را ایران تمایل نشان ندهد؛ لذا نیاز است که بانک مرکزی از ظرفیت سایر دستگاه­ها نیز استفاده نماید تا بتواند با داشتن کارتهای متعدد، وارد مذاکره با بانک مرکزی ترکیه شود. لذا در ایران، وظیفه پیشبرد پیمان پولی ، صرفا بر عهده بانک مرکزی نیست، و سایر دستگاه­ها – به ویژه وزارت امور خارجه – در این زمینه وظیفه مهمی را بر عهده دارند.

رویه اجرایی:

بعد از امضای پیمان پولی دوجانبه بین بانکهای مرکزی، تجارت دو کشور چگونه مدیریت شود؟ در ابتدا یک “حساب ویژه” در ایران و یک “حساب ویژه” در ترکیه توسط بانکهای مرکزی نزد یکدیگر افتتاح می شود. ایجاد اشتراک مفهومی در مورد “حساب ویژه” نقشی کلیدی دارد. عملیات حسابداری برای این “حساب ویژه” بر اساس یک دارایی ارزشمند باثبات انجام می شود؛ بعنوان مثال داراییهایی همچون طلا، نفت، SDR (واحد پولی صندوق بین المللی پول)، دلار، یورو و امثالهم می توانند کاندیدای حسابداری “حساب ویژه” باشند. فرض کنیم در ابتدا، “ارز یورو” برای عملیات حسابداری “حساب ویژه” انتخاب شده است. در این حالت، هیچگونه پولی به واحد یورو وارد “حساب ویژه” نشده و از آن نیز خارج نمی شود. “حساب ویژه” یک حساب قولاً دفتری است و هیچ ارتباطی به نظام پرداخت یورو ندارد.Banking-Operations-Technology-North-America-image-512x288

فلسفه “حساب ویژه”:

در علم اقتصاد گفته می شود که پول دارای ۳ کارکرد است:

  1. ابزار پرداخت؛
  2. مبنای محاسبات؛
  3. ابزار ذخیره ارزش.

در این نوشته با مورد سوم (یعنی ابزار ذخیره ارزش) کاری نداریم. تنها ایده ای که در اینجا مطرح شده است، تفکیک بین مورد ۱ و ۲ است. یعنی از پولهای ملی بعنوان ابزار پرداخت استفاده می شود؛ اما عملیات حسابداری بین ذینفعان (بانکهای مرکزی، بانکهای تجاری و تجار دو کشور) همچان بر اساس یکی ارز سخت (مانند دلار و یورو) خواهد بود.

در این حالت، اگر پول ملی یک کشور دچار افت ارزش شود، کشور مقابل متضرر نمی شود؛ چرا که اعتبار کشور مبدا در کشور مقصد (و برعکس) بصورت “معادل یورو” بوده است و نه به پول ملی کشور مقصد. بعنوان مثال، اگر پیمان پولی دوجانبه بین ایران و ترکیه تا سقف معادل ۵۰۰ میلیون یورو در سال امضاء شده باشد، کل ۵۰۰ یوروی ایران  در “حساب ویژه” نزد بانک مرکزی ترکیه نگهداری می شود که عملیات آن معادل یورو است و اگر پول ملی ترکیه (لیر) دچار افت ارزش شود، ایران هیچ ضرری نمی کند، چرا که ایران همچنان معادل ۵۰۰ میلیون یورو از ترکیه طلب دارد. اگر ریال ایران در برابر یورو دچار افت ارزش شود، بانک مرکزی ترکیه متضرر نمی شود، چرا که اعتبار بانک مرکزی ترکیه در ایران معادل ۵۰۰ میلیون یورو است و نه به ریال ایران. بنابراین، دلیل افتتاح حساب ویژه، جلوگیری از ضرر بانکهای مرکزی ناشی از افت ارزش پولهای ملی در پیمان پولی با نرخ شناور است.

عملیات بانکی:

بعد از افتتاح “حساب ویژه”، بانکهای مرکزی هر کشور معادل اعتباری را که در حساب مخصوص برای یکدیگر شارژ کرده اند، یک خط اعتباری به پول ملی خود ایجاد می کنند (در مثال فوق، خط اعتباری ریالی و لیری معادل ۵۰۰ میلیون یورو). این خط اعتباری همانند سرمایه در گردش بنگاههای تولیدی عمل می کند؛ به گونه ای که در پایان دوره، معادل همین مقدار در حساب ریالی نزد بانک مرکزی ایران و حساب لیری نزد بانک مرکزی ترکیه باقی می ماند و مصرف نمی شود. نرخ برابری یورو به لیر یک موضوع داخلی در ترکیه است و به ایران ارتباطی ندارد و نرخ برابری یورو به ریال نیز یک موضوع داخلی در ایران است و به ترکیه ارتباطی ندارد.computer-and-money1

با توجه به اینکه نرخ برابری یورو به ریال در بازار داخلی ایران متکثر است و شاهد نرخ های متعدد هستیم، باید برای پیمان پولی دوجانبه از “نرخ بازار آزاد” استفاده شود. تا اوایل سال ۱۳۹۴، نرخ ارز آزاد در بازار ایران مرجعیت نداشت که بتوان به آن استناد کرد، اما در حال حاضر، بانک مرکزی سامانه “سنا” به آدرس www.sanarate.ir را راه­اندازی کرده است که میانگین موزون ارزهای دلار، یورو و درهم را به صورت ساعتی و روزانه در صرافیهای مجاز کشور مشخص می سازد. بنابراین، نرخ برابری یورو به ریال به نرخ ارز آزاد که مرجع آن سامانه سنا است خواهد بود.

بانکهای مرکزی علاوه بر حساب ویژه، باید سامانه نرم افزاری پیمان پولی را توسط “تیم فنی مشترک” طراحی کنند. در ذیل این سامانه – که می تواند بر بستر وب به صورت رمزنگاری شده عمل نماید – به بانکهای تجاری دسترسی داده می شود. در این حالت، بانکهای تجاری، هر گونه خدمات بانکی را از جمله خدمات حواله، گشایش اعتبار اسنادی، صدور ضمانت نامه بانکی و مانند آنرا تا سقف تعیین شده توسط بانکهای مرکزی برای جامعه تجاری کشور انجام می دهند. در پیمان دوجانبه، در انتهای دوره زمانی، مانده “حسابهای مخصوص” صفر خواهد شد و نیازی به تسویه در انتهای دوره نیز وجود ندارد.

حواله یا TT در پیمان پولی دوجانبه:

چنانچه بخواهیم برای تاجر ایرانی بصورت حواله پولی را به ترکیه انتقال دهیم، رویه اجرایی به شرح زیر خواهد بود: صادرکننده ترک پیش­فاکتور را به “یورو” صادر و برای واردکننده ایرانی ارسال می کند. واردکننده ایرانی به بانک عامل ایرانی مراجعه می کند. بانک عامل ایرانی نرخ پایانی روز قبل ریال-یورو را از سامانه سنا دریافت نموده و معادل ریالی مبلغ قید شده در پیش­فاکتور (که به یورو است) را از واردکننده ایرانی دریافت می کند و اسناد پرداخت وجه را به واردکننده ایرانی تحویل می دهد. در سامانه پیمان پولی بانک عامل ایرانی، مبلغ دریافتی به ریال را به بدهکار حساب ریالی نزد بانک مرکزی واریز می کند. سامانه نرم افزاری “حساب ویژه” را معادل مبلغ قید شده در پیش فاکتور به یورو شارژ می کند. نتیجه این عملیات توسط بانک مرکزی ترکیه قابل رویت خواهد بود. سامانه نرم افزاری اعتبار موجود در “حساب ویژه” در ترکیه را کسر و معادل آن از حساب لیری در بانک مرکزی ترکیه برداشت نموده و به حساب صادرکننده ترک نزد بانک عامل ترک واریز می کند.

گشایش اعتبار اسنادی (ال.سی) در پیمان پولی دوجانبه:

lcچنانچه بخواهیم برای تاجر ایرانی ال.سی گشایش کنیم، رویه اجرایی به شرح زیر خواهد بود: صادرکننده ترک پیش فاکتور را به یورو صادر و برای واردکننده ایرانی ارسال می کند. واردکننده ایرانی اسناد تجاری را به بانک برده و درخواست گشایش ال.سی می کند. بانک عامل ایرانی نرخ پایانی روز قبل ریال-یورو را از سامانه سنا دریافت نموده و در صورت عدم اتمام سقف پیمان پولی، اقدام به گشایش ال.سی می نماید. بسته به اعتبار واردکننده، بانک ایرانی تمام یا قسمتی از مبلغ پیش فاکتور را از وی دریافت نموده و ال.سی را گشایش می نماید.

مطابق با فرآیند ال.سی، بانک ایرانی ال.سی گشایش شده را (که یک تعهد غیرقابل بازگشت برای بانک ایرانی است) را برای بانک عامل ترک ارسال می کند که نهایتا در اختیار صادرکننده ترک قرار می گیرد. صادرکننده ترک به اعتبار ال.سی گشایش شده، کالا را به مقصد گمرگ ایران تحویل شرکت حمل و نقل می دهد. سپس بانک عامل ترک اسناد حمل را برای بانک ایرانی ارسال می کند تا وجه معامله پرداخت شود. در زمان دریافت اسناد حمل توسط بانک عامل ایرانی، واردکننده ایرانی به بانک مراجعه نموده و باقیمانده مبلغ ال.سی را به نرخ سررسید ال.سی به ریال (مطابق نرخ روز سامانه سنا) به بانک پرداخت می کند. علاوه بر این، واردکننده ایرانی، مابه التفاوت نرخ ارز مبلغ اولیه ال.سی را نیز پرداخت می کند. بانک ایرانی اسناد پرداختی را در اختیار واردکننده ایرانی قرار می دهد تا کالای خود را از گمرک ترخیص نماید. در سرسید ال.سی سامانه نرم افزاری پیمان پولی، معادل ریالی مبلغ ال.سی را به حساب ریالی نزد بانک مرکزی واریز نموده و “حساب ویژه”  در ایران را نیز شارژ می کند. مشابه فرآیند حواله، سامانه نرم افزاری اعتبار موجود در “حساب ویژه”  در ترکیه را معادل مبلغ ال.سی کاهش داده و معادل آنرا نیز از حساب لیر در بانک مرکزی ترکیه کسر و به حساب صادرکننده ترک نزد بانک عامل ترک واریز می کند.

صدور ضمانت نامه در پیمان پولی دوجانبه:

چنانچه بخواهیم برای شرکتهای ایرانی فعال در خارج از کشور بر بستر پیمان پولی دوجانبه، ضمانت نامه صادر نماییم، فرآیندهای اجرایی به شرح زیر خواهد بود: شرکت ایرانی به بانک ایرانی مراجعه نموده و وثایق لازم را در اختیار بانک قرار می دهد. بانک ایرانی وثیقه را به یورو ارزیابی نموده و معادل آن به بانک عامل ترک ضمانت نامه می دهد. بانک ترک نیز به اعتبار ضمانت نامه بانک ایرانی، ضمانت نامه به لیر صادر نموده و در اختیار شرکت ایرانی قرار می دهد. شرکت ایرانی نیز ضمانت نامه را در اختیار کارفرمای ترک قرار داده و پروژه را اجرا می کند. چنانچه، شرکت ایرانی به تعهدات خود عمل نماید، کارفرمای ترک ضمانت نامه را به اجرا می گذارد. بانک ترک نیز ضمانت نامه را برای بانک عامل ایرانی ارسال می نماید. بانک عامل ایرانی وثیقه شرکت ایرانی را در بازار ایران به ریال تبدیل می کند و به حساب ریالی نزد بانک مرکزی واریز می کند. “حساب ویژه” در ایران Credit و حساب ویژه در ترکیه Debit می شود و معادل مبلغ ضمانت نامه از توسط سامانه از حساب لیری در ترکیه برداشت و به حساب کارفرمای ترک نزد بانک عامل ترک پرداخت می شود.

  1. […] در روند تحقق این پیمان‌ها محسوب می‌شود، زیرا در روند اجرای پیمان پولی دوجانبه مراحل زیر نیز باید به طور کامل، انجام […]

لطفا ما را از نظرات ، پیشنهادات و انتقادات سازنده خود مطلع نمایید!

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

تمامی حقوق این وب سایت محفوظ و متعلق به ایتان (شبکه کانونهای تفکر ایران) می باشد.